Sanktuarium Maryjne Królowej Polskiego Morza w Swarzewie
Strona Główna ˇ Foto Album ˇ Kontakt ˇ Księga Gości ˇ Szukaj July 23 2017 14:47:26
Nawigacja
Parafia Swarzewo
  Strona Główna
  Archiwalne zdjęcia NAC
  Foto Album
  Konstantyn Dominik
  Szukaj
  Msze Święte
  Księga Gości
  Kontakt
  Dzisiejsze wydarzenia

Sanktuarium Swarzewskiej Madonny

W historii i Legendzie

Świątynia w świetle badań

Wierny Lud Kaszubski

W poezji, pieśni i modlitwie

Pielgrzymki i Odpusty

Pielgrzymki Parafialne

Piesza Pielgrzymka Kaszubska na Jasną Górę

Zaprzyjaźnione strony

Narodowa Strategia Spójności
  Aktualności

Kalendarz
Lipiec 2017
Nd Pn Wt Śr Cz Pt Sb
            1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31          
Przetłumacz stronę

Logowanie
Nazwa Użytkownika

Hasło

Zapamiętaj mnie



Zapomniane hasło?
Madonna Swarzewska w sztuce gotyckiej

Sztuka Pomorza wschodniego we wczesnej swojej fazie związana była z powstającym i rozwijającym się bardzo dynamicznie w pół. XIV w. państwem krzyżackim. Niemieccy uczeni mówią wprost o sztuce krzyżac­kiej. Jest to jednak spojrzenie ludzi wychowywanych w okresie wybujałych nacjonalizmów naszej epoki. W XIV i XV w. więcej spraw łączyło ludzi aniżeli dzieliło. Narody mieszkające wokół basenu Morza Bałtyckiego zespalała idea Hanzy. Ona też wywarła wielki wpływ na formy ówczesnej sztuki. W sztuce mówi się o tzw. Madonnie lewostronnej (według Hamanna - Linksmadonna)122. Ten typ formalny pochodzi z Nadrenii, a mistrz Madonny Swarzewskiej przeszczepił ten sposób przedstawienia naszej Ma­donny. Charakterystyczną cechą przedstawień nadreńskich jest nie tylko brak kontaktu uczuciowego między Matką a Dzieckiem, ale również odsunięcie postaci Chrystusa od Maryi, aby zaakcentować Madonnę. Obok Madonny Swarzewskiej, występują na pomocy inne jeszcze rzeźby Madonn „leworęcznych" - w Milobądzu i Żarnowcu123.

Na początku XV w. zapanował w sztukach plastycznych tzw. styl międzynarodowy albo piękny. W jego powstaniu równomierny udział miały wszystkie ważniejsze ośrodki kulturalne Europy, a rozprzestrzenienie dokonało się przede wszystkim dzięki coraz bogatszym i potężniejszym miastom. Pojawiły się też wielkie indywidualności zapładniające twórczość rodzimą. Spośród rzeszy anonimowych rzeźbiarzy stosujących nowe środki formalne, jak miękkość i malarskość, wybija się jeden: Mistrz Pięknej Ma­donny z toruńskiego kościoła św. Jana. Jego wpływy zauważyć można nie tylko w twórczości miejscowej, ale również w dziełach wielu artystów pra­cujących w granicach ówczesnego państwa krzyżackiego. Z pierwszej pół. XV w. wśród licznych stojących Madonn z Dzieciątkiem obecna jest Ma­donna Swarzewska, której geneza wywodzi się od Pięknej Madonny z bazy­liki katedralnej św. Jana w Toruniu.

Dzieje zabytku.

Czas przed reformacją nie utrwalił dla naszych potrzeb odpowiednich źródeł, które by pozwoliły ustalić datę powstania dzieła rzeźbiarskiego. Brosig przesuwa powstanie rzeźby w mglistą „niepamiętność czasów", od których Madonna cieszy się wielką czcią wśród ludu kaszubskiego124. Au­tor ten jednak konkretyzuje dalej swój pogląd, plasując rzeźbę Królowej Polskiego Morza w stylu gotyku dojrzałego, określając wykonanie jej na pierwszą połowę wieku XV125. Konserwator z lat pięćdziesiątych opowia­da się za drugą ćwiercią XV w.126

Innym, jeśli nie najważniejszym problemem, jest pochodzenie rzeźby, warsztat i drogi, jakie ją przywiodły do Swarzewa. Na ten temat źródła milczą. Problem powstania rzeźby i jej przybycie do Swarzewa obrósł w bo­gatą otoczkę legendy. I potrzeba tu zaraz dodać, że legendy i opowiadania ludowe nie tylko towarzyszą sanktuarium swarzewskiemu, ale legendy obe­cne są przy Królowej Pomorza (Piaseczno), przy Matce Bolesnej w Chełmnie  (Pięcie  Chełmińskiej)127,  legendy towarzyszą Łąkom Bratiańskim, Bernardyńskiej Madonnie w Świeciu n/W., Madonnie Sianowskiej, Matemblewskiej i innym. Analogie pozwalają twierdzić, że nie ma sanktuarium bez legendy. A. Fridrich i A. Brosig przekazali legendę, która opowiada, że nad studnią w Swarzewie ukazała się jasność a w niej figura Matki Bożej128. Ten sam opis podał J. Fankidejski129. Dwie legendarne wersje przekazał K. Derc130. Elementem wspólnym jest sztorm na morzu. W pierwszej wersji zatonął statek z załogą, a sama figura dobiła do brzegu i trafiła do kościoła w Swarzewie. Drugi opis ukazał modlącą się załogę, któ­rej modlitwy zostały wysłuchane i wraz z figurą szczęśliwie przeżyli sztorm. W. Necel131, powołując się na autorów zajmujących się swarzewskim za­bytkiem przed nim, był skłonny przyjąć, że figura była w czasie sztormu na statku holenderskim, płynącym do Gdańska. Pogląd ten powtórzył również autor najnowszego folderu132. Obraz-mapa rzeczywiście ukazuje pięć stat­ków żaglowych w kursie na Gdańsk. Kurs statków nie dowodzi jednak, że na którymś z nich płynęła Madonna. Znawcy tematu — nautolodzy, nic nie wiedzą, jakoby na statkach minionych wieków istniały ołtarzyki polowe lub figury relikwiarzowe133. W historii Madonny Swarzewskiej obecna jest,
często wspominana miejscowość Hel. Otóż więź Helu ze Swarzewem wnosi bardzo prawdopodobną „historię" do rozważanego tematu. Zastanawia, że rzeźbę wydobytą z morza, mieszkańcy Swarzewa z braku kościoła, zawożą do Helu. Dziwić może, dlaczego do Helu, a nie na przykład do Pucka lub innego kościoła w najbliższej okolicy. Swarzewianie zawożą Madonnę do Helu, ponieważ Hel był jej stałym miejscem. Hel wydaje się, stanowił szczególny mecenat plastyki gotyckiej. W Helu spotykamy gotycki ołtarz sceniczny kręgu Madonn na Lwach - snycerski ołtarz szafiasty. Gotycki ołtarz snycerski, zwłaszcza przez retabulum, pozostaje w ścisłym powiąza­niu z procesem kształtowania się lokalnej tradycji naszego snycerstwa, za­równo technicznej jak artystycznej i ikonograficznej. Druga poł. XIV w. jest okresem, w którym intensywność, zróżnicowanie i specyfika produkcji snycerskiej na naszych ziemiach pozwala mówić nie tylko o jej lokalnym
charakterze, lecz nawet o regionalnych odcieniach134.

Gdzie helanie mogliby zamówić ołtarz szafiasty dla kościoła w Starym Helu, jeśli nie w pobliskim Gdańsku. Kościół Matki Boskiej w Starym Helu powstał po roku 1378135. Dla tego kościoła zamówiono najprawdopodob­niej w Gdańsku snycerski ołtarz, którego rekonstrukcja układu kompozycyjnego136 nie tylko ukazuje jego układ, ale przede wszystkim ikonografię, poświęconą tematowi maryjnemu, w głównym akcencie Zaśnięciu Matki Boskiej z sześcioma wolnostojącymi rzeźbami. Ołtarz helski powstał w war­sztacie zbliżonym do dwustrefowych ołtarzy scenicznych pómocnoniemieckich, których poziomy dwudział konsekwentnie realizował ołtarz z Helu137. Ołtarz helski przeciwstawiał jednak tradycji zachodnioniemieckiej
zbliżony do kwadratu kształt korpusu.

Pod koniec XV w. kościół w Starym Helu podupadł z powodu prze­niesienia miasta ku wschodowi i wystawienia w nowym miejscu dzisiejsze­go, gotyckiego kościoła. Mury pierwszego kościoła helskiego istniały jesz­cze szczątkowo na początku wieku XVIII.

Mapa Polski rozmieszczenia ołtarzy szafowych kręgu Madonn na Lwach ukazuje bardzo gęstą siatkę tych zabytków na Dolnym Śląsku, Po­morzu Gdańskim i częściowo Warmii138. Wynika z niej, że w interesującym nas obszarze bogata była produkcja rzeźby gotyckiej. Wydaje się przeto, że najprostszą drogą - z Gdańska poprzez Hel, historia przywiodła Madonnę Swarzewską do Swarzewa. Kościół w Nowym Helu, późniejszy parafialny p.w. Świętych Apostołów Piotra i Pawła, wspomniany w roku 1430, przeszedł pod zarządem Gdańska w ręce luterskie w roku 1525. Data 1525 jest przełomowa dla dziejów Madonny SwarzewsKej. W roku 1526
król Zygmunt I podarował Hel z przyległościami Gdańszczanom139. Ma­py140 z lat 1796-1802 i 1848 ukazują podział mierzei helskiej na Putziger Heisternest i Danziger Heistcmest. Ponieważ Madonna Swarzewską królowała wpierw mieszkańcom półwyspu helskiego, przez historię parafii helskiej należy szukać dróg, warsztatu i datacji rzeźby.

Zagadnienie formy, warsztatu i chronologii dzieła.

Rzeźba swarzewska, przedstawiająca Madonnę z Dzieciątkiem w po­zycji stojącej, jest rzeźbą pelnoplastyczną, osiągającą wysokość 66 cm. Po­stać Madonny, lekko wygięta w kształcie litery „S" jako kontrapost (niem. Spielbein), ujęta jest frontalnie. Maryja trzyma Dzieciątko na lewej ręce, a lewą dłonią obejmuje lewą stopę Dzieciątka. Prawa stopka Dzieciątka zwi­sa nieco niżej. Dzieciątko jest nagie. Posiada Ono tylko atrybuty władzy królewskiej. Między Matką a Dzieckiem nie widać związków uczuciowych. Dzieciątko trzymane jest prezentacyjnie. Madonna odziana jest w luźną suknię, płaszcz i maforion - w prawej ręce trzyma metalowe berło. Głowy obu postaci ozdobione są złotymi koronami.

Głowa Madonny jest nieproporcjonalnie duża w porównaniu z ciałem. Gładkie, ciemnobrunatne włosy okalają twarz koloru kości słoniowej, uka­zują wysokie czoło, zgodnie z kanonem gotyckim. Duże niebieskie oczy, głęboko modelowane, o kształcie migdałowym, podkreślone są łukowymi brwiami. Przez uśmiech, nieco poszerzone usta podkreśla wydęta dolna warga. Delikatna szyja jest lekko wydłużona.

Suknia Madonny intensywnie cynobrowa, udrapowana jest w swo­bodne, biegnące ku dołowi fałdy, w części dolnej złamane w dwóch miej­scach na kształt lejka. Na suknię nałożony jest obszerny złoty płaszcz, powłóczyście opadający z przodu do kolan i spływający wiązkami fałd z obu ramion. Pod szyją wykrojony jest niewielki dekold. Przednia część płaszcza udrapowana jest w nieregularne fałdy misowe. Na dnie najgłębszej z nich, przesuniętej w prawo, opiera się prawa stopa Dzieciątka. Fałdzie tej przeciwstawiony jest układ trzech mniejszych fałd misowych znajdujących się poniżej z przeciwnej strony. Rewers rzeźby jest częściowo spłaszczony. Górne partie szaty obejmujące tułów przypominają romb. Część płaszcza, na której siedzi Dzieciątko, biegnie ukośnie w dół szerokimi fałdami. Tył głowy i ramiona Madonny okrywa złota chusta. Na przedzie maforion po obu stronach zarysowuje dwie litery „Z", symetrycz­nie odwrócone od siebie. Rogi pozostają w lekkim rozchyleniu.

Dzieciątko zwrócone jest w trzech czwartych obrotu ku Madonnie. Twarz ma okrągłą, odstające uszy i lekko spłaszczony zadarty nos. Oczy skierowane są w prawą stronę. Układ ust wyraża pewien grymas przecho­dzący w uśmiech. Żłobkowane masy krótkich włosów układają się do tyłu głowy. Twarz jest radośnie miła. Dzieciątko w lewej ręce, zgiętej w łokciu, trzyma złote jabłko królewskie z krzyżem. Prawą dłonią wzniesioną wyso­ko, błogosławi równocześnie wskazując na twarz Matki. Nagie ciało Dzie­ciątka jest koloru kości słoniowej.

Rzeźba Madonny jest ustawiona na pozłacanym, drewnianym cokole cylindrycznym z motywów maswerkowych. Otacza ją metalowa, promieni­sta aureola. Na rewersie figury umieszczone są drzwiczki, zamykane z le­wej strony na haczyk.

Analiza formalna, a z równą siłą geografia historyczna, zbliża Madonnę Swarzewską najbardziej do rzeźb Mistrza ołtarza św. Jakuba w konkatedrze mariackiej w Gdańsku. Widać podobną blokowość, budowanie posta­ci wielkimi pionami Twarz Madonny Swarzewskiej owalna o długim nosie i małych, śmiejących się ustach wiąże naszą rzeźbę z grupą Madonn na Lwach.

Królowa Polskiego Morza wybitnym dziełem sztuki.

Najstarszą publikacją ukazującą figurę swarzewską jest książka ks. J. Fankidejskiego z 1880 r. p.t. „Obrazy cudowne i miejsca w dzisiejszej die­cezji chełmińskiej". Autor przedstawił losy rzeźby według przekazów ludo­wych oraz powtórzył wiele danych z tablicy, która obecnie eksponowana jest w kościele swarzewskim141.

Legendę bardziej ubarwioną przedstawił w Gdyni wobec statuy Matki boskiej Królowej Polskiego Morza a przed spotkaniem z Ojcem Świętym Janem Pawłem II (11.06.1987) pracownik naukowy U.G. Jerzy Samp, pochodzący z parafii swarzewskiej. Na Morzu Bałtyckim załoga średniowiecznego żaglowca została zaskoczona przez sztorm. Bliscy zguby żeglarze resztą sił wydobyli z wody figurę Matki Boskiej z Dzieciątkiem, którą jeden ż nich wyrzeźbił. Modlitwy o ocalenie zostały wysłuchane. Wkrótce wszyscy znaleźli się na brzegu gdzie w pobliżu wiejskiej studni zostawili swoją wybawicielkę. Wiejskie kobiety znalazły promieniującą statuę. W nie­długim czasie poznano, że woda w studzience ma nadzwyczajne właści­wości. Zbudowana nad studzienką kapliczka nie wydawała się zbyt bezpie­cznym miejscem dla figury i dlatego lud przeniósł ją do Helu, gdzie do re­formacji cieszyła się wielką czcią. Protestanci wyrzucili rzeźbę Madonny do zatoki. Niesiona falami znowu znalazła się na brzegu swarzewskim, skąd czciciele przenieśli ją do wybudowanego właśnie kościoła, który wznieśli wdzięczni rybacy na miejscu wskazanym przez nietopniejący czerwcowy śnieg142.

Wiele innych legend przekazuje lud kaszubskich z pokolenia na poko­lenie. Występuje w nich wiele różnic, a nawet sprzeczności, każda jednak nosi pewne wątki prawdy historycznej.

Stan badań

Gotycka rzeźba Madonny z Dzieciątkiem w Swarzewie nie miała szczęścia na większe opracowanie, tak monograficzne, jak zwłaszcza, jako dzieło artystyczne. Istnieje kilka pozycji o sanktuarium swarzewskim, tra­ktują one rzeźbę Madonny w sposób przyczynkarski, nie plasując jej w rozległym kontekście rzeźby gotyckiej.

Pierwszym autorem, który o rzeźbie swarzewskiej pisał, jako o dziele sztuki, był Alfred Brosig. Badacz ten datuje rzeźbę na pierwszą połowę wieku XV, nie wdając się jednak w próby hipotetycznego związania rzeźby z warsztatem snycerskim. Wskazuje on na podobieństwo z rzeźbą Matki Boskiej z Rumi143. Brosig opisał rzeźbę i pokazał w ramach studium po­równawczego reprodukcje opisanych rzeźb144.

W roku 1939 ukazało się w Berlinie dwutomowe dzieło K.H. Ciasena, traktujące o rzeźbie gotyckiej na Pomorzu. Autor zwrócił uwagę na owalny kształt twarzy Madonny, zaliczając ją do grupy rzeźb związanych z Ma­donną z Obozina (obecnie w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie). Z anali­zy fałd, udrapowanych szat, głównie lejkowatych i proporcji ciała Dziecią­tka wnioskuje, że twórcą pemoplastycznej rzeźby Madonny Swarzewskiej jest Mistrz ołtarza św. Jakuba z Konkatedry Mariackiej w Gdańsku. Ciasen wskazał również na podobieństwo Madonny ze Swarzewa do rzeźby z Ru­nu, wykazując podobieństwo w zagęszczeniu fałd. Postacie: z ołtarza św. Jakuba, Madonny Swarzewskiej, z Obozina, Strzepcza i z Rumi zalicza do jednej grupy warsztatowej. Ciasen wykazał, że motywy fałd kaskadowych jak i załamana fałda lejkowata u podstawy rzeźby wskazują na warsztat gdański145. Rzeźbę Matki Boskiej Swarzewskiej datuje Ciasen na drugą ćwierć XV w.146

W roku 1988 ks. Wojciech Senger napisał pracę: „De sculptura Be-atae Mariae Virginis quae in ecciesia Swarceviensis invenitur", która jest interesującą kompilacją poglądów i hipotez odnośnie spraw warsztatowych Madonny Swarzewskiej. Praca tym bardziej zasługuje na uwagę, że promowa­na była przez znawcę rzeźby gotyckiej ks. dra R. Ciecholewskiego z Pelplina.

Ikonografia.

Najstarsze wizerunki Maryi pochodzą z II w. - orantka, symbolizują­ca Kościół lub Maryja siedząca z Dzieciątkiem na kolanach147. Z III w. z katakumby Pryscyli pochodzi malowidło niewiasty w tunice trzymającej dziecko na ramieniu148. Reliefy sarkofagowe z tego okresu ukazują Maryję z Dzieciątkiem w tematycznych scenach z życia Jezusa. Przełom dla rozwo­ju sztuki maryjnej przyniósł Sobór Efeski (431). Ogłoszone przez Sobór prawdy dogmatyczne o Maryi, Matce Boga - Theotokos na nowo inspirowały, w szerokim widzeniu tematu maryjnego, twórców sztuki. Ob­raz Maryi Bogarodzicy zyskuje nowe formy ukazujące tronującą Bożą Matkę - Katedrę Logosu, Wiecznej Mądrości149.

Maryjne typy ikonograficzne wykształciły się w VI w., na wschodzie w sztuce bizantyjskiej. Nazwy ich pochodzą od ikon z kościołów Konstan­tynopola: l. Blacherniatissa (Platytera) - Maryja Orantka ze wzniesiony­mi rękami - na piersiach w mandorli lub w medalionie wizerunek Chry­stusa Emmanuela. 2. Kyriotissa (Nikopoia) - Maryja Zwycięska, stojąca lub tronująca z Dzieciątkiem na kolanach. 3. Eleusa - Maryja stojąca z Dzieciątkiem na ręku, które obejmuje ją za szyję. 4. Hodegetria - Maryja Przewodniczka - stojąca z błogosławiącym Dzieciątkiem na lewym ramie­niu. Wzory te przenikają do sztuki koptyjskiej, a także sztuki Europy za­chodniej, gdzie powstał m.in. typ Maesta „majestat" - Maryja tronująca z Dzieciątkiem w otoczeniu świętych i aniołów150.

Pierwszym obrazem Maryi na północ od Alp jest popiersie Bogaro­dzicy ze stopy kielicha księcia Tassilo III z północnej Austrii. Jednak wielki rozwój przechodzi sztuka za czasów cesarza Ottona. Obrazy tego okresu często odpowiadają wizji mistycznej. Znajduje to swoje odzwierciedlenie w Złotej Madonnie z Essen, która powstała prawdopodobnie przed 1000 ro­kiem. Rzeźba z Essen będąca pierwszym, pełnoplastycznym wyobrażeniem Maryi na północ od Alp jest jako taka znaczącym dziełem sztuki na zacho­dzie. Złota Madonna jest artystycznym zapisem prawd wiary. Wyraża ona bliskość Boga, wyzwala i podnosi człowieka, oczyszcza, odnawia i całkowicie przemienia, daje rozkaz i moc do jego wypełnienia. Chociaż jest tronująca z Chrystusem wyraża pod każdym względem atrybuty plastyczno-antropomorficzne. Tego typu, może bardziej znacząca jest rzeźba Mat­ki Bożej biskupa Imada (ok. 1051-1076). Obie przedstawiają Maryję jako zloty tron (l Kri 10.18), na którym siedzi Chrystus jako wieczna, niestwo­rzona Mądrość — niejako Dzieciątko, ale jako Emmanuel, który już wzra­sta posłany do dzieła odkupienia (l Kil 8.22 nn). Jabłko w prawej ręce Ma­donny z Essen ukazuje ją jako Nową Ewę, przez którą przychodzi Zbawca, którego trzyma. Takie jest jej miejsce w planach i zamysłach Bożych. Jabłko ma tu jeszcze znaczenie pośredniczenia i pouczenia151.

Przemiany w ikonografii od XIII do XV w. wnoszą rozwiązania chara­kterystyczne nie tylko dla sztuki średniowiecznej, ale i nowożytnej. Wiek XIII jest wiekiem wydrowej równowagi i harmonii między idealizmem i realizmem. Dopiero w latach po 1300 roku dominację zdobywa realizm152.

Jeden z kluczowych tematów sztuki zachodniej przedstawienia Matki Boskiej - znalazł trzy ujęcia. Jedno z nich dotyczy Maryi z Dzieciątkiem. Znamiennym przemianom ulega ten motyw zarówno w malarstwie jak i w rzeźbie. Ujęcia w malarstwie do połowy postaci pośrednio wywodzą się ze sztuki włoskiej, a ostatecznie z bizantyjskiej153. Temat Maryi z Dziecią­tkiem posiadający długą tradycję, dynamicznie rozwijał się w XIII w., aby w końcu osiągnąć „klasyczne" ujęcia stojącej postaci Madonny, przedstawio­nej w duchowym, ożywionym kontakcie z Jezusem154. Najlepszym przykładem jest tutaj tzw. Vierge Dorec z katedry w Amiens, która jest ideo­wym i artystycznym prawzorem sto lat młodszych Pięknych Madonn155.

W XIV w. dodawano Maryi i Dzieciątku liczne atrybuty. Ustawiając Madonnę na księżycu, akcentowano jej bytowanie w niebie, które ukochała wzgardziwszy tym co zmienne i przemijające. Kontynuacją tej koncepcji są pojawiające się w XV wieku i XVI w., a rzadziej także wcześniej przedsta­wienia Maryi w mandorli. Atrybuty monarsze, czyli koronę i berło można spotkać już w sztuce dwunastowiecznej.156

Przez następne lata, aż do końca średniowiecza motyw tematyczny Maryi z Dzieciątkiem rozwijał się w kierunku coraz większego „uczłowie­czenia" postaci Maryi i Dzieciątka. Wzbogacono dotychczasową królewskość i dostojeństwo Madonny cechami kobiecymi, a w postaci Jezusa zaczęto podkreślać dziecięcy wdzięk i beztroskę, przeistaczając nawet symboliczne gesty w elementy zabawy157.

Na proces plastycznego rozwoju przedstawień Madonny wielki wpływ wywierała teologia maryjna, refleksje wielu myślicieli i teologów a także mistyka średniowieczna. Św. Bernard z Clairvaux ( +1153) widział w Maryi (Centrum całego stworzenia. W ten sposób może być Bogarodzica jedyną pośredniczką (mediatruc) między Bogiem a ludźmi.

Św. Tomasz z Akwinu ( +1274) dowodził - Matka Łaski Bożej. Przy­czyna naszej radości, jako pośredniczka (mediatrbc), poczęła w swym łonie Tego, który jest źródłem wszelkiej Łaski - Chrystusa; dając mu życie prowadziła laskę na całą ludzkość. Chrystus jest „Auctor vitae", pełen wszelkiej łaski. Przez poczęcie Chrystusa, dala w swym łonie ludzką naturę, a tym samym przekazała laskę na wszystkich zbawionych. Objawia się jako rzeczywista przyczyna zbawienia, ponieważ zrodziła Światło Wieczne. Po­nieważ Chrystus jest prawdziwą mistyczną Głową człowieczeństwa, Maryja jest także jako Matka Głowy - Matką Mistycznego Ciała, jako cielesna Matka Syna jest także Matką duchową ludzi158.

Wpływy stylistyczne - sprawy warsztatowe.

Na przełomie XIV i XV wieku w środkowej Europie pojawiło się sze­reg kamiennych rzeźb przedstawiających postać Maryi z Dzieciątkiem o osobliwym układzie kompozycyjnym, podobieństwie w udrapowaniu i licz­nych cechach fizjologicznych. Na terenie Polski dwa charakterystyczne ty­py Madonn oddziałały na ukształtowanie tematu w dziedzinie rzeźby:
Piękna Madonna z Torunia (zaginiona) i Madonna z Krumłow.

Walter Paatz uważał, że typ Madonny Krumlowskiej - z Salzburga przeszedł przez Szwabię i Nadrenię do Lubeki, Wiesmaru i Bremy, skąd oddziaływał między innymi na sztukę pomorską159. Założenia formalne i układ kompozycyjny wskazują na powiązania rzeźby swarzewskiej z typem krumłowskim. Co wyróżnia Madonnę Krumłowską? Filigranowa postać Maryi o dziewczęcej twarzy, wąskich ramionach, trzymająca nagie Dziecią­tko, odziana jest w długi płaszcz spięty klamrą na piersi, który na przedzie układa się w fałdy misowe zamknięte fałdą agrafową, zbiegającą do lewej nogi. Dwie wiązki fałd rurkowych spływające z rąk ujmują z obu stron fałdy misowe. Naturalistyczny modelunek twarzy Madonny i postaci Dzieciątka oraz wierne ukazywanie szczegółów wskazują na pewien realizm rzeźbia­rza. Z drugiej strony sprzeczny z klasycznymi zasadami kontrapost w jakim została przedstawiona postać, a także ozdobność fałd misowych, świadczą o tendencjach manierystycznych autora. To co w Madonnie Krumłowskiej było naturalne i dynamiczne u Madonny Swarzewskiej jest naśladowaniem. Fałdy misowe tracą swą giętkość, stają się martwe i sztywne. Wydłużony snop fałd rurkowych, spływających z lewego ramienia nadaje figurze nowe proporcje, podkreślając szczupłość postaci. Za przynależnością figury swa­rzewskiej do omawianego typu przemawia łukowato ucięty płaszcz, na wy­sokości kolan. Rzeźba swarzewska odznacza się zwartością i blokowością kompozycji. Zachowana została wolna przestrzeń między Dzieckiem a Ma­donną, tak charakterystyczna dla Pięknych Madonn. Owal twarzy, migdałowe oczy, delikatny nos i usta są takie same jak Madonny Krumło­wskiej.

Madonna Swarzewska trzyma Dzieciątko nad nogą wysuniętą do przodu w kontrapośde. Odwrotnie jest w grupie Madonn Krumlowskich. Rzeźbiarz wzorując się na tym typie mógł równocześnie korzystać z innych modeli, albo po prostu dla przeciwwagi zastosował drugi atrybut - berło, który sprawia, że całość jest statyczna i zharmonizowana160.

Clasen przypisuje rzeźbę swarzewska warsztatowi mistrza ołtarza św. Jakuba z Konkatedry Mariackiej w Gdańsku, który z kolei uzależ­niony jest od mistrza Pięknej Madonny Gdańskiej161. Ciasenowskiej hipo­tezie sprzeciwia się jednak przekonanie późniejszych autorów162, wiążą­cych Madonnę Swarzewska z typem Madonny Krumłowskiej.

Brosig zauważył, że w całych środkowych i wschodnich Niemczech (Norymberga, Gorlice, Śląsk) spotyka się rzeźby, podobne do Madonny z Obozina - obfite sfaldowanie, sposób trzymania Dzieciątka, które stylisty­cznie łączy z rzeźbą swarzewska.

Analogie pomorskie

Najbliższym zabytkowi swarzewskiemu jest Madonna z Rumi. Fałdy misowe płaszcza tak samo zakończone na wzór fartucha, z lewego ramienia zbiegającego festonem kaskadowym, a także ta sama blokowa sylwetka Maryi wskazują na pochodzenie z jednego warsztatu. Ze względu na różnicę dojrzałości stylowej trudno je przypisać jednemu autorowi.

 

Madonna Swarzewska wykazuje podobnie wykonane dwie wiązki fałd po bokach i głęboko cięte fałdy misowe pośrodku z rzeźbą Madonny z Wielkich Lignów. Pięty: z Obozina, Wysina, Tczewa, a także tronująca Ma­donna z Sianowa odznaczają się dużą nieudolnością snycerską w oddaniu proporcji ciała. Dysproporcje widoczne są również w rzeźbie swarzewskiej. Rzeźby Madonny z Brodnicy i Madonny ze Strzepcza w kompozycji i sposobie trzymania Dzieciątka oraz przez fałdy lejkowate u podstawy, obie rzeźby zbliżone są do Madonny Swarzewskiej. Ta sama fałda lejkowata występuje w jednej rzeźbie ołtarza św. Jakuba.

 Madonna ze Świecia we fragmencie fałd misowych stanowi powielenie układu fałd z figury swarzewskiej. Dzieciątka w obu kompozycjach przed­stawione są w identyczny sposób. W obydwu przypadkach Dzieciątko brawa nogę opiera na fałdzie płaszcza, a drugą zgiętą w kolanie, układa na podtrzymującej ją dłoni - jedynie prawą rączkę Dzieciątko z rzeźby swarzewskiej trzyma wyżej, jakby w geście błogosławieństwa. Powyższe analo­gie wykazują, że snycerz wykonujący rzeźbę swarzewska zależny był od krumłowskiego ideału Pięknych Madonn. Widoczne są również wpływy innych warsztatów pomorskich, co jest znamienne dla owych czasów.

W interesującym nas okresie istniały trzy kręgi mecenatu, z których pochodziły dzieła sztuki. Mecenat krzyżacki, głównie na skolonizowanych ziemiach Prusów, tworząc enklawę sztuki zachodniej. Szeroki mecenat bi­skupi i mecenat zamożnego mieszczaństwa rozwiniętych miast: Gdańska, Torunia i Elbląga, gdzie na przełomie XIV i XV wieku dominował styl międzynarodowy. Tam też najprawdopodobniej powstało omawiane dzieło sztuki - rzeźba gotycka ze Swarzewa.

Mimo różnych hipotez, które różnie nas satysfakcjonują - jedna kwe­stia pozostaje otwarta - autorstwo rzeźby. Z anonimowością autora pozo­stajemy w epoce, która rzeczywiście tworzyła „ad maiorem Dei gloriam". Sztuka gotycka pozostawiła wiele wybitnych dziel, za którymi stoją genialni twórcy, nie znani z nazwiska. Mistrz Madonny Swarzewskiej mógł przybyć z Zachodu na Pomorze drogą morską, jego itinerarium mogło go w prze­różny sposób ukształtować i rozwinąć. Wskazuje na to wielość zastosowa­nych elementów formalnych. To przypuszczenie zdają się potwierdzać źródła ikonograficzne i legendy.

Średniowiecze, które wydało Piękne Madonny, z których wyrosły inne piękne wizerunki Madonn objawiło się w przedziwnym związku Maryi ze sztuką. Patrząc na średniowieczne Madonny, trzeba je widzieć w głębokim pokrewieństwie, jakie zachodzi między pojęciem dziewictwa a kontem­placją piękna. Tak widząc Madonnę łatwiej się rozumie, iż pojęcie dziewic­twa niejako osnuwa ciało kobiece zasłoną. Stwarza, bowiem między nim a umysłem ów dystans, który jest jednym z warunków estetycznego doznania. Madonna nie posiada ciała, posiada tylko oblicze, reszta jest draperią, fałdami płaszcza, maforionem lub welonem na głowie.

Malarstwo operuje lepszymi środkami oddającymi życie twarzy. Jed­nak przewagą rzeźbiarza nad malarzem jest możliwość wydobycia i matki i dzie­cka z tej samej bryły. Dopiero w pobliżu Maryi dostrzeżono, jak piękna jest dłoń.

Opieka nad zabytkiem.

Rzeźba była dwukrotnie poddawana zabiegom konserwatorskim163. Pierwszy raz w latach 1940-43, gdy dzieląc wojenne losy „swego ludu" znalazła się w farze wejherowskiej, którą opiekował się kapłan z Niemiec, lojalny wobec hitleryzmu, lic. phil. Kari Knop, powierzając konserwację rzeźby nieznanemu dzisiaj z nazwiska konserwatorowi z Berlina. Rzeźba Madonny Swarzewskiej po jej odkopaniu z ziemi, gdzie była ukryta przed okupantem, znalazła się w stanie nadwątlonym. Zdeponowano ją w farze wejherowskiej, w której w święta maryjne wystawiano ją na ołtarzu. Wymagała ona jednak zabiegów konserwatorskich. Ks. Kari Knop164, o którym w Wejherowie przekazywano zdecydowanie negatywną opinię, był duchownym, zachowując delikatny osąd, wysoce zlaicyzowanym165. Wgłębi duszy, jak twierdzą świadkowie166, zachował szczątek czci dla Matki Bożej. W czasie, kiedy komisja konserwatorska z Berlina dokonywała oględzin naszego zabytku, jeden z owych „konserwatorów" wszedł do fary wejherowskiej z cygarem w ustach. Ksiądz Knop zauważywszy tą zuchwałość, podszedł do palącego i spoliczkował go, wypraszając go z kościoła. Ksiądz Knop mógł tak po męsku postąpić, bez ujemnych skutków dla siebie, ponieważ już jako alumn był członkiem, z bardzo niskim nume­rem, hitlerowskiej partii NSDAP, a w Wejherowie widywano go w mundu­rze SS. Smutny ten epilog nie był jednak przeszkodą w konserwacji rzeźby. Za sprawą ks. Knopa, Królowa Polskiego Morza została fachowo zakon­serwowana.

Drugiej konserwacji poddano rzeźbę swarzewską w Państwowym Przedsiębiorstwie Konserwacji Zabytków w Gdańsku w latach 1951- 53. Konserwację przeprowadził J. Marcinkowski. Dokonano wówczas impreg­nacji drewna, uzupełniono gotycką polichromię oraz złocenie zlotem płatkowym.

W czasie zdejmowania rzeźby z ołtarza w listopadzie 1991 r., w celu wykonania zdjęć fotograficznych167, okazało się, że bezcenna rzeźba znowu wymaga fachowej pomocy konserwatorskiej. W tylnej części prawego policzka Madonny stwierdzono ubytki warstwy malarskiej, stanowiącej karnację twarzy.

 


122 Hamann R.,Karstner K.W., Die Elisabethkirche zu Marburg und ihre kunstlerische Nachfolge, t. III, Hamann R-, Die Plastik, Marburg an der Lahn 1929, s.190
123 Ciecholewski R., Rzeźba gotycka w Muzeum Diecezjalnym, w. Studia Pelplińskie, Pelplin 1983, R. XIV, s. 311.
124 Brosig A., Cudowne figury, s. 98-99.
125 Tamże.
126 M e lii n K., w Kartoteka GOODK.
127 Patrz praca J. Więckowiak, Problemy ikonograficzne i formalne Pięty Chełmińskiej, w:
Studia Pelplińskie, CC.1978.
128 Brosig A., dz. cyt., s. 93, Fridrich A., dz. cyt., s. 328.
129 Fankidejski,dz.cyt.,s.77.
130 Derc K., dz. cyt., s. 116-120.
131 Necel W., dz. cyt., s. 17, Fenikowski F., Kronikarz spod tczewskiej blizy, w: A. Necel, Kutry o czerwonych żaglach. Warszawa 1955, s. 8.
132 M a j k o w s k i St., Sanktuarium Maryjne Królowej Polskiego Morza w Swarzewie, Gdańsk- Swarzcwo 1991, s. 2 i 3.
133 Tak twierdzi nun. nautolog, red. Stanisław Ludwig z Gdyni.
134 Białłowicz— Kłygierowa Z., Studia nad snycerstwem XIV w. w Polsce,
Warszawa-Poznań 1981, s. 5.
135 Diec. Chełm., dz. cyt., s. 510.
136 B i a ł ł o w i c z, dz. cyt., tabl. III.
137 Tamże, s. 32.
138 B i a ł ł o w i c z, dz. cyt., mapa: oprać. Białłowicz-Kłygicrowa, lys. L. Pijał
139 Diecezja Chełm., dz. cyt., s. 511.
140 Schroetter, Topographische Kartę von OST = PREUSSEN nebst PREUSSISCH UTTHAUEN und WEST= PREUSSEN nebst dem NETZDISTRICT 1796 - 1802 (Kolekcja elbląskich planów i map). Sygn. V. 65/766 WAP Gdańsk Engelhardt P.B. KARTĘ vom NEUSTAEDTERN KREISE. Danzig 1848 ( sygn. CII1002, BI 355 wyd. U) Biblioteka PAN, Gdańsk
141 Tablica: „Krótkie opisanie...". 142 Samp J., Bałtycka Madonna, w: Pomerania, R. 14,1987, nr 8, s. 17.
143 Brosig, dz. cyt., s. 120.
144 Tamże, s. 118, tabl. XI i XII.
145 C l a s e n, dz. cyt., s. 170.
146 Tamże, s. 346.
147 Wielka Encyklopedia Powszechna: MARIA, t. VII, Warszawa 1966, s. 47.
148 W i l p c r t J., Die Malereien der Katakomben Roms, Freiburg 1903 - Tafelband, tabl. 81.
149 K u p p c r s L., Die Goldene Madonna in Essen, w: Die Gottesmutter, pod red. Kuppers'a Veriag Aurel Bongers Recklinghausen 1974, Bd. I, s. 43.
150 WEP, t. VII, Warszawa 1966, s. 47.
151 Kiippers,dz.cyt.,s.44-50.
152 Kruszelnicki   Z., Z zagadnień ikonograficznych sztuk plastycznych w
średniowieczu, w: Katolicyzm średniowieczny, pod red. J. Kellera, Warszawa 1977, s.
375 nn.
153 R o t h e s W., Die Madonna in ihren Verherrlichung dureh die bildende Kunst aller i    Jahrhundcne, wyd. III, Koln a Rh. 1920, s. 4nn. .154 Kruszelnicki,dz.cyt.,s.396.
155 Estrcichcr K., Historia sztuki w zarysie, wyd. VII, Warszawa-Kraków 1986, s. 383.
156 Zob.: Die Gottesmutter, pod red. L. Kuppers'a, Veriag Aurel Bongers Recklinghausen 1974. Abb. 11-12,11-14
157 Kuszelnicki,dz.cyt.,s.396i397
158 Grosche R., Funf Thesen żur Mariologie, w: Die Gottesmutter, pod red. L. Kiippers'a Verlag Aurel Bongers Reclinghausen 1974, Bd. I, s. 10 nn.
159 Paatz W., Prolegomena żur einer Geschichte der Spatgotik 1957, s. 36.
160 S e n g e r W., Rzeźba Madonny z Dzieciątkiem ze Swarzewa, Pelplin 1988, s. 34 (mps).
161 C l a s e n, dz. cyt., s. 170.
162 Ciecholcwski R., Scnger W., Więckowiak J.
163 Według relacji ks. R. Wiśniewskiego - cyt. za W. Necel, dz. cyt., s. 15 - Rzeźba Matki Boskiej Swarzewskiej była konserwowana przed uroczystą koronacją.
164 Personal— Schematismus der Diozesen Danzig und Culm, Danzig 1941, s. 31 Kari Knop, Lic. phil. Dióz. Danzig, Bischófl. Kommisar.
165 Informacje na temat okupacyjnych losów Madonny Swarzewskiej z okresu wejherowskiego, m.in. o jej konserwacji, uzyskał autor od okupacyjnych wikariuszy ks. Knopa: ks. Władysława Mówki i ks. Józefa Sumińskiego. Piszący te stówa był wikariuszem za proboszczowania ks. W. Mówki u św. Leona W. w Wejherowie.
166 Tamże.
167 Wszystkie zdjęcia wykonał fotografik z Wydziału Konserwacji Zabytków UMK w Toruniu - mgr Wacław Górski.

Dodane przez Administrator dnia February 04 2007 11:46:4412479 Czytań - Drukuj
Copyright © Parafia NNMP 2007
Zapraszamy na Kaszuby! Powered: eXtreme-Fusion